Rappende steward

Hoe je die vervelende veiligheidsinstructies aan het begin van een vlucht heel wat leuker kunt maken…

This is flight 372 on SWA
The flight attendants on board serving you today
Teresa in the middle, David in the back
My name is David and I’m here to tell you that
Shortly after take-off, first things first
There’s soft drinks and coffee to quench your thirst
But if you want another kind of drink, then just holler
Alcoholic beverages will be 4 dollars
If a monster energy drink is your plan
That’ll be 3 dollars and you get the whole can
We won’t take your cash, you gotta pay with plastic
If you have a coupon then that’s fantastic
We know you’re ready to get to new places
Open up the bench, put away your suitcases
Carry-on items go under the seat
In front of you so none of you have things by your feet
If you have a seat on a row with an exit
We’re gonna talk to you, so you might as well expect it
You gotta help evacuate in case we need you
If you don’t wanna then were gonna reseat you
Before we leave, our advice is
Put away your electronic devices
Fasten your seatbelt, then put your trays up
Press the button to make the seatback raise up
Sit back, relax, have a good time
It’s almost time to go, so I’m done with the rhyme
Thank you for the fact that I wasn’t ignored
This is Southwest Airlines, welcome aboard

Onzinzinnen

Het thuiswerkendevertaalmoederschap eist zijn tol weer eens de laatste tijd. Mijn door nood gedwongen korter dan geplande herfstvakantie was niet lang genoeg om echt bij te komen en ik was daardoor niet echt opgewassen tegen alles wat de afgelopen week op mijn weg kwam. Het begon er al mee dat ik maandagavond mijn wekelijkse avondje uit, de koorrepetitie die me echt heilig is omdat het mijn vaste avond weg van alles is, moest missen doordat de verbouwing van het gebouw waarin we repeteren langer duurde dan gepland. De rest van de week was gevuld met het oplossen van onverwachte problemen, zowel privé als in mijn werk. Maar liefst drie vertaalbureauklanten kwamen met negatief commentaar van hun klanten op door mij geleverde vertalingen en hoewel dat negatieve commentaar grotendeels aantoonbaar onterecht was, kostte dat aantonen de nodige tijd en irritatie. Dat zorgde weer voor vertraging in het gewone werk, waardoor ik toch weer een paar keer tot ‘s avonds laat moest doorwerken om deadlines te halen, hoewel ik deze week bewust minder werk dan anders had ingepland.

Vanmorgen om 9 uur had ik de laatste deadline van deze week, wat in de praktijk betekent dat ik die opdracht gisteravond af moest hebben. Ik was daarom nog laat bezig, maar de vermoeidheid sloeg rond half 1 genadeloos toe. Ik merkte dat ik erg lang deed over vrij eenvoudige zinnen en als ik dan teruglas wat had getypt, bleek dat soms vol fouten te zitten. Ik had nog maar een paar honderd woorden te gaan, maar besloot toch maar eerst te gaan slapen. Liever vandaag (te laat) goed werk leveren dan vannacht (op tijd) werk vol fouten.

Dat dat een goede beslissing was, bleek vanmorgen. Na een nachtje slapen, een ontbijt en wat frisse lucht opsnuiven bij het naar school brengen van dochterlief, las ik nog eens de laatste pagina door die ik gisteravond had vertaald. En dat bleek nog erger te zijn dan ik vermoedde. De ergste voorbeelden:

Die übergegebene id referenziert kein Documentation Element.
Op de doorgegeven id staat geen referentie naar Element-documentie.

Für die angegebene Locale sind in der PC Def Datei keine Descriptions gepflegt (Root Element).
Voor de opgegeven landinstellingen zijn er kleine beschrijvingen gedefinieerd in het bestand PC Def hoofdelement).

Zum Aufruf des Cockpits nach dem Logout wurde kein Client oder PcDefinition übergeben.
Voor het oprichten van de cockpit is geen Client of PcDefinition ideaal.

Zu der angegebenen Model-GUID gibt es kein Performance Cockpit.
Er is geen prestatiecockpit die niet bij de aangegeven Model Gui…

Es sind keine Performance Cockpits installiert.
Er zijn geen Performance Cockpit geïnstalleerd over Hillegonda erbij aangemeld.

Es konnte kein primärer Connector instantiiert werden.
Er kan geen Connector is haar model meevalt.

Ik ben overduidelijk toe aan wat meer rust dan ik mezelf de laatste tijd heb gegund. Maar is er een psycholinguïst in de zaal die me kan vertellen hoe dit verschijnsel heet?

Eicel

Helaas doet de Printscreen-functie het niet op de computer waar ik nu achter zit, dus ik moet het doen met een foto van de tv. RTL had een bijzondere headline op teletekst: “Bussemaker laat AMC eicel invriezen”. Nee, het was geen bericht van RTL Boulevard dat de staatssecretaris in de toekomst graag gezinsuitbreiding wil, maar het serieuze bericht dat Jet Bussemaker zich niet wil bemoeien met de plannen van het AMC om eicellen in te vriezen omdat ze vindt dat de overheid zich niet met wetenschappelijk onderzoek mag bemoeien.

Bussemakers eicel?

Haast: ook bij boekvertalingen

Een tijdje geleden schreef ik over een klant met grote haast, die 111.000 woorden binnen 9 werkdagen vertaald wilde hebben. Die opdracht werd uitgesteld, en nog eens uitgesteld, en van uitstel is inmiddels misschien wel afstel gekomen want ik heb er nog steeds niets meer van gehoord. Maar vandaag zag ik er een voorbeeld van dat dit soort haast niet alleen op mijn vakgebied voorkomt, maar ook bij boekvertalingen, en een ander voorbeeld dat het beter is die haast te vermijden.

Allereerst stond vanmorgen in het Dagblad van het Noorden, maar liefst op de voorpagina, een artikeltje over de vertaling van het nieuwste boek van Dan Brown, The lost symbol (Het verloren symbool).  Omdat de uitgever wilde voorkomen dat lezers het boek in het Engels zouden kopen zodat de markt voor de vertaling te klein zou worden, waren voor de vertaling slechts twee weken uitgetrokken. Dat is voor één vertaler niet te doen, dus waren er vier vertalers ingeschakeld die met elkaar moesten samenwerken. Het boek heeft 500 pagina’s met, neem ik aan, zeker 200 woorden per pagina, dus in totaal ging het om minimaal 100.000 woorden. 2500 woorden per vertaler per werkdag dus, en daar komt dan nog alle tijd bij die ze kwijt moeten zijn geweest aan het onderling overleggen over stijl, woordgebruik, enzovoort. Ik ben al geen grote Dan Brown-fan, maar een artikel als dit is voor mij zeker geen reclame voor het boek. Als ik het al zou lezen, dan toch maar in het origineel.

Later op de dag las ik een positiever verhaal over een andere samenwerking op boekvertalers.nl. Nu is dat stukje geschreven door de vertalers van Het boek van Max Berg van Aleksander Melli, dus dan is het natuurlijk al snel positief, maar toch. In dit geval ging het om een boek van 600 pagina’s dat door twee vertalers is vertaald. Meer woorden per vertaler, maar minder kans op inconsistenties.Het boek van Max Berg Uit het artikel blijkt dat de vertalers zeer gedegen te werk zijn gegaan bij hun vertaling en dat ze zeer uitgebreid hebben overlegd. Daar hadden ze dan ook de tijd voor, want anders dan in het voorbeeld van Dan Brown was de oorspronkelijke versie, Barneregjeringen, al gewoon in 2008 uitgegeven en had de uitgever niet dezelfde haast als de uitgever van Dan Brown. Én de vertalers hadden een projectbeurs van het Vlaams Fonds voor de Letteren, zodat ze zelf waarschijnlijk ook wat minder haast hadden. Voeg daarbij de informatie dat Aleksander Melli in Noorwegen de Riksmålpris heeft gekregen voor het beste jeugdboek van 2008 en dan denk ik dat dit boek een veel grotere kans heeft om, ook in de vertaling, op mijn leeslijst terecht te komen…

Pfffff…

Pfffff… Even uitblazen! Er mag dan een crisis gaande zijn buiten in de wereld, maar binnen in mijn thuiskantoor is daar voorlopig niets van te merken. Sinds ik op 17 augustus, na een welverdiende zomervakantie, weer aan het werk ging, heb ik het equivalent van maar liefst 156.000 woorden vertaald. En ik zou geen ‘working at home translator mum’ zijn als ik daarnaast niet ook de nodige andere dingen had gedaan. Het gebruikelijke zorgen voor (zieke) man, (schoolgaande) dochter en (rommelig) huishouden, een paar keer helpen bij activiteiten op school, dochterlief elke week begeleiden naar twee buitenschoolse activiteiten en daarnaast naar drie zangoptredens, een eigen kooroptreden regelen, op kraambezoek bij zusjelief die precies op het voor mij allerdrukste moment beviel van haar tweede dochter, enzovoort enzovoort. En dat alles in twee maanden tijd.

Geen wonder dat ik het begin deze week even niet meer zag zitten. Een flink tegenvallende opdracht wilde maar niet afkomen en iedere vezel in mijn lichaam protesteerde toen ik dus toch maar weer achter de computer ging zitten terwijl ik eigenlijk een vrije week had ingepland. Maar maandagnacht was die opdracht af, gisterochtend heb ik de laatste losse eindjes voor wat andere opdrachten afgewerkt en sinds gistermiddag heb ik herfstvakantie. Vandaag heb ik heerlijk lang uitgeslapen en mezelf laten verwennen bij de kapper, vanaf morgen gaat dochterlief een paar dagen logeren bij haar opa en oma en ik ga genieten van mijn rust. Dat werk komt daarna wel weer!

Stiekem minder betalen

Ik verwonder me er al een tijdje over dat ik steeds langer lijk te doen over dezelfde hoeveelheid werk. Je zou verwachten dat, met zoveel jaar ervaring, het werk me steeds sneller zou afgaan, maar het tegendeel lijkt het geval. Zo heb ik in 2008 2% minder uren gewerkt dan in 2007, terwijl mijn omzet maar liefst 16% lager was. Mijn omzet per uur daalde daardoor maar liefst met 14%. Voor 2009 dacht ik het probleem te kunnen ondervangen door mijn tarieven te verhogen. Desondanks is er niet erg veel verbetering te zien. Tot nu toe heb ik ongeveer 17% langer gewerkt dan vorig jaar om deze tijd, terwijl mijn omzet maar 8% hoger is. Wederom een daling van mijn omzet per uur, dit keer met 8%.

Natuurlijk probeer ik hier redenen voor te bedenken. Misschien vind ik na al die tijd het werk saai worden en laat ik me eerder en langer afleiden. Misschien komt het doordat ik sinds vorig jaar zomer meestal op mijn laptop in de woonkamer werk, waar manlief vaak ook is, in plaats van in m’n eentje op zolder. Misschien komt het door de computerproblemen die ik de laatste anderhalf jaar regelmatig heb en waardoor het werk langer duurt dan nodig is. Het zou allemaal kunnen, maar het blijft me niet lekker zitten.

Vandaag realiseerde ik me een andere mogelijke oorzaak: stiekeme tariefsverlagingen. Mijn grootste klant, een vertaalbureau met vestigingen overal ter wereld, heeft een eigen TM-programma ontwikkeld dat erg op Trados lijkt, maar dat werkt via internet, met vertaalgeheugens op de servers van dat vertaalbureau. Dat systeem heeft zo z’n voordelen. Als je met meerdere vertalers aan dezelfde opdracht werkt, kun je gebruik maken van elkaars vertalingen zonder dat je TM’s en/of lijstjes met standaardvertalingen hoeft uit te wisselen. En als je vertaling na levering wordt gereviewed en je krijgt vervolgens een update te vertalen, zitten de correcties van de reviewer al in het TM.

Maar nadelen zijn er ook. Je bent afhankelijk van de snelheid en kwaliteit van je internetverbinding, als er bij de klant is mis is met de servers kun je niet werken en werken op een plek waar je geen internettoegang hebt is helemaal onmogelijk. Maar het allergrootste nadeel zit hem in de manier waarop het systeem omgaat met fuzzy matches, die op twee manieren afwijkt van de Trados-manier.

Trados vergelijkt bij het analyseren van een document de te vertalen tekst alleen met het TM. Het resultaat is een analyse die bestaat uit interne herhalingen, tekst die in een bepaalde mate overeenkomt met bestaande tekst in het TM en de resterende, ‘nieuwe’ tekst. Daarnaast wordt alleen vergeleken op zins- of alineaniveau.

Het systeem van mijn klant berekent dit allemaal ook, maar bekijkt daarnaast ook hoeveel interne fuzzy matches er zijn. Een voorbeeld: Zin 1 en Zin 2 komen allebei niet voor in het TM, maar lijken wel wat op elkaar. Trados geeft voor allebei aan dat ze nieuw zijn, wat betekent dat voor beide zinnen het volle tarief wordt betaald. Het systeem van mijn klant ontdekt dat Zin 2 voor 85% overeenkomt met Zin 1 en plaatst Zin 2 daarom in de categorie ’85-94% match’, waarvoor maar de helft van het tarief wordt betaald. Daarnaast vergelijkt het systeem van mijn klant ook op woordniveau. Een extreem maar niet zeldzaam geval kwam ik net tegen in de vorm van een segment dat alleen uit het woord ‘Right’ bestond. Eerder had ik al een segment vertaald dat alleen uit het woord ‘Light’ bestond. Volgens het systeem kwamen die segmenten voor 63% overeen, terwijl het toch om twee totaal verschillende woorden gaat. Nu maakt dat in dit geval niets uit voor het tarief, maar die vergelijking op woordniveau zorgt er wel voor dat de totale WWC (weighted word count) omlaag gaat.

Ik ben vandaag begonnen met een opdracht waarvoor nog geen TM bestond. Volgens de traditionele analyse, zonder interne fuzzy matches, heeft het document 13.859 gewogen woorden. Volgens de analyse van de klant, mét interne fuzzy matches, zijn dat er 12.485. En dat komt neer op een stiekeme tariefsverlaging van 10%…

Wie vertaalt beter?

CNN.com vroeg zich eerder deze week af wie beter kunnen vertalen: de computers van Google of de vrijwilligers van Facebook. Hoewel ik, zoals ik al eerder schreef, zo mijn bedenkingen heb bij het fenomeen crowdsourcing, in ieder geval als het wordt gebruikt voor vertalingen, werkt het in mijn ervaring voorlopig beter dan MT (Machine Translation).

Hoe werkt het? Het MT-systeem van Google leert, volgens het CNN-artikel, van tekst die al op internet staat en professionele vertalingen die online staan. Hoe het systeem onderscheid maakt tussen professionele en andere online vertalingen, vermeldt het verhaal niet. En ook niet of er een manier is waarop de kwaliteit wordt bepaald van de teksten waarvan het systeem leert. GIGO (Garbage In, Garbage Out) is een bekend fenomeen bij MT- en TM-systemen. Toch gebruik ik Google Translate wel eens, ironisch genoeg voor Facebook. De meeste van mijn Facebook-vrienden schrijven in het Engels, Nederlands, Frans of Noors en dat begrijp ik allemaal wel. Maar er is er ook één die standaard in het Fins schrijft en daarin herken ik niet meer dan hier en daar een woord. Dus als ik nieuwsgierig ben, plak ik haar bericht in Google Translate en laat het naar het Nederlands vertalen. Meestal heb ik dan een goed idee waar het over gaat, maar de kwaliteit van de vertaling laat vaak ernstig te wensen over. En haar laatste berichtje is in de vertaling van Google wel erg mysterieus: “Lapsoset kreeg om te slapen gewoon bij 22 uur, vraagt mij hoe lang de oude man nog Duunissa hyörii.”

Mijn conclusie is dat de techniek voorlopig alleen maar goed genoeg is voor dit soort toepassingen, om snel een idee te krijgen van wat ergens staat, maar zeker niet voor vertalingen die echt in de praktijk moeten worden gebruikt. MT wordt tegenwoordig ook gebruikt om een eerste vertaling van een tekst te produceren, die vervolgens door een menselijke vertaler moet worden bijgeschaafd. Ik heb een paar keer een dergelijke opdracht gekregen en ik ben niet onverdeeld enthousiast. Als het gaat om standaardteksten uit een vastomlijnd vakgebied, zijn de MT-vertalingen soms best redelijk en hoeft er niet veel te worden bijgeschaafd. Maar in andere gevallen is de vertaling zo slecht dat je sneller klaar bent als je de tekst gewoon zelf opnieuw vertaalt.

Naar de vertaaltoepassing van Facebook heb ik toevallig gisteren voor het eerst gekeken. Facebook laat alle interfacetekst van zijn website vertalen door vrijwillige vertalers, die op de vertaalsite losse woorden of zinnen aangeboden krijgen die vertaald moeten worden. Soms staat daar context bij, soms ook niet. Deze maand hebben er al 311 vertalers aan de Nederlandse vertaling gewerkt en in totaal zijn er ruim 75.000 vertalingen aangeboden. Omdat je niet zomaar elke vertaling kunt vertrouwen, kan iedereen die dat wil via dezelfde vertaalsite setjes van 10 al vertaalde woorden of zinnen opvragen en de vertalingen omhoog of omlaag stemmen. Ook dat werkt natuurlijk niet altijd even goed. Ik heb gisteren op proef een paar zinnetjes vertaald. Op de meeste daarvan is nog helemaal niet gestemd, maar een van mijn vertalingen is ten onrechte omlaag gestemd. Bij ‘From Home’, dat volgens de begeleidende beschrijving duidelijk in de context van een routebeschrijving moet worden gezien, had de oudere vertaling ‘Vanaf de startpagina’ gisteren nog 0 punten en vandaag -2, terwijl mijn vertaling ‘Vanaf huis’ op -1 stond en staat. Vandaag is daar door iemand anders ‘Van thuis uit’ bij gezet, dat vooralsnog 0 punten heeft. Aan de andere kant wordt mijn suggestie ‘Taalbeheerders’ voor ‘Language Managers’ beter gewaardeerd (1 punt) dan het ‘Taalmanagers’ dat er al stond (-2 punten).

Een groot voordeel van deze methode is wel dat er echte mensen aan het vertalen zijn, die in ieder geval begrijpen wat er staat. Als er in het Engels een typfout staat waardoor er een niet-bestaand woord ontstaat, begrijpt een menselijke vertaler meestal wel wat er wordt bedoeld. Het MT-systeem van Google struikelt, zoals het bovenstaande voorbeeld laat zien, op woorden die het niet kent. Het grote nadeel blijft natuurlijk dat er veel te veel mensen aan de vertaling werken, waardoor het erg lastig is om de vertalingen consistent te maken op het gebied van stijl en terminologie. Volgens het CNN-artikel is Facebook wel van plan om ook wat professionele (en ik neem aan betaalde) vertalers in te zetten. Als die worden ingehuurd om de gecrowdsourcete vertalingen na te lezen en consistent te maken, dan kan ik dat alleen maar toejuichen.

Het is in ieder geval duidelijk dat er flink gewerkt wordt aan het automatiseren van mijn vak en de ontwikkelingen lijken erg snel te gaan nu internet niet meer is weg te denken uit het dagelijks leven. Ik ben erg benieuwd hoe mijn vak er in de toekomst uit zal zien!

Engels op de basisschool

Wat is dat toch, dat zoveel mensen denken dat iedereen die les kan geven ook wel Engels kan? De ene na de andere middelbare school zet Engelstalige afdelingen op, waarin leerlingen van Nederlandse leraren in het Engels aardrijkskunde, biologie en alle andere vakken moeten leren. Dat die leraren zelf hun vakgebied in het Nederlands beheersen en niet gewend zijn de Engelse terminologie te gebruiken, en dat leerlingen op deze manier de terminologie niet in hun eigen taal leren, dat is blijkbaar niet belangrijk. En die leraren hebben geen studie Engels gedaan en krijgen dus van mij voor uitspraak en grammatica zeker niet het voordeel van de twijfel.

Alsof dat allemaal nog niet erg genoeg is, moeten ook basisscholen eraan geloven. Onder de kop ‘Kleintjes pikken Engels op school snel op’ brengt het Dagblad van het Noorden vandaag een artikel (helaas niet terug te vinden in de interneteditie) over basisschool De Drift in Grolloo. Daar beginnen ze eind volgende week met Engelse lessen voor alle groepen, dus ook de allerjongsten. De redenen? Kinderen pikken het snel op, Engels is al niet onbekend voor ze omdat ze het al overal horen en op deze manier hebben ze een stevige basis als ze naar de middelbare school gaan.

De leerkrachten van de school hebben zich zowaar voorbereid. Ze hebben ‘een cursus in uitspraak en grammatica’ gevolgd bij het bureau Early Bird, dat is verbonden aan de Hogeschool Rotterdam. “Want je moet het wel goed doen, hè?”, zegt de juf van groep 4 en 5.  Bij dat bureau zijn ze blijkbaar wel vergeten om aandacht te besteden aan woordenschat, want diezelfde juf vervolgt: “De kleintjes houden zich overigens alleen nog bezig met Engels praten en begrijpen. En dat gaat prima. Als wij zeggen put your pencil down, legt iedereen keurig zijn pen neer.”  De middelbare scholen krijgen er nog een hele kluif aan om die verkeerd geleerde woorden weer af te leren…

Googelen op “early bird” en “Rotterdam” leidt naar de website van het EarlyBird-programma. Op de site is een brochure te downloaden, in het Nederlands en in het Engels. Aan de Engelstalige brochure is te zien hoe moeilijk het is om als Nederlander goed Engels te schrijven. Een paar voorbeelden, maar de rest is niet veel beter:

“EarlyBird, an initiative of the Rotterdam Education Board, is a programme offering ‘English in the primary school – naturally!’”
“It has been proven that it is very much easier for young children to learn a language than for older children, adolescents or adults. Younger children learn a language very quickly, and ‘implicitly’.”
“One learns a language through frequent practice, repetition and use.”
“Bearing these findings in mind, in 2003 the first two Rotterdam primary schools introduced the ‘early variant’ of the EarlyBird programme.”

Begrijp me goed, ik heb er in principe niets op tegen dat kinderen al heel vroeg beginnen met het leren van een vreemde taal. Uit allerlei onderzoeken blijkt dat dat vooral voordelen heeft, ook voor de moedertaal. Maar als je het doet, doe het dan goed. Laten we, net zoals vertalen, ook het geven van taalles alsjeblieft overlaten aan mensen die er verstand van hebben!